Tijdens mijn training in geweldbeheersing merk ik telkens opnieuw hoe sterk mensen focussen op het moment van de confrontatie zelf: hoe blokkeer ik een slag, hoe maak ik me los, hoe bescherm ik me? Minstens even belangrijk is echter wat er daarna gebeurt. In opleidingen spreken we dan over een vaak vergeten, maar cruciale stap: ontkoppelen.
Maar wat is ontkoppelen precies?
Eén van de meest onderschatte elementen uit een zelfbeschermingssysteem is het ontkoppelen. Ontkoppelen is niet meer dan afstand nemen. Het is het bewust verbreken van het fysieke contact en het herstellen van je eigen veilige ruimte. Dat klinkt eenvoudig, maar in de praktijk loopt het daar vaak mis. Ontkoppelen dient te gebeuren met de handen hoog.
Mensen hebben wel eens de neiging om, van zodra de druk minder wordt, in een soort “oef-ik-ben-ervan-af”-staat hun handen te laten zakken. Dat is een slecht plan. Emotioneel wil je misschien ontspannen, maar professioneel kan je dat nog niet. Het is pas voorbij als je thuis in bad zit… en dan nog. Na een conflict en zeker na een fysieke confrontatie blijf je op je hoede.
In trainingen leg ik uit dat agressoren plots kalm kunnen lijken, terwijl dit soms is wat men in het Engels “tactical withdrawal” noemt: tactisch terugtrekken om later onverwachts opnieuw toe te slaan. Wie te snel ontspant, maakt zichzelf opnieuw kwetsbaar. Ontkoppelen is daarom geen moment van opluchting, maar een bewuste veiligheidsprocedure.
Concreet betekent dit dat je bij ontkoppeling je handen hoog houdt en tegelijk de omgeving scant. Dat scannen doe je door duidelijk naar links en rechts te kijken. Niet vluchtig, maar zichtbaar en bewust. Deze stap is vooral belangrijk in straatsituaties of op plaatsen waar men niet zeker is dat er maar één aanvaller is. In de zorgcontext kan dit evengoed gaan over familieleden, omstaanders of andere cliënten die plots betrokken raken.
Terwijl je de omgeving scant, ga je met de schuifpas achteruit. Verplaats eerst je achterste voet en gebruik die als sensor om te voorkomen dat je struikelt of van een trap valt. Op die manier creëer je stap voor stap afstand zonder je evenwicht te verliezen. Ontkoppelen is dus een combinatie van fysieke techniek, alertheid en mentale aanwezigheid.
Ik benadruk altijd dat ontkoppelen niet betekent dat je de ander afschrijft. Het is geen afwijzing, maar een noodzakelijke veiligheidsmaatregel. Pas wanneer er voldoende afstand is, kan opnieuw gekeken worden naar communicatie, naar herstel van contact of naar het inschakelen van collega’s.
Zelfbescherming stopt niet bij het afweren van een aanval. Ze loopt door tot het moment dat je opnieuw volledig veilig bent. Wie dat begrijpt, werkt niet alleen veiliger, maar ook professioneler.
Bron: Adams C. en Van Laere Luc (2019). Geweldbeheersing en zelfbescherming in zorg en welzijn. Toolbox voor de zorgverlener. Brussel. Politea.